Rizeli ya?l?lardan sürekli kendisine dair hat?ralar?n? dinledi?im, Türk siyasetinin renkli ki?isi Tevfik ?leri’nin ad?, Rize’de, okullarda ve caddelerde ya?at?l?yordu. Bunlar 1945 y?l?nda kurulan Rize Tevfik ?leri Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi ile Tevfik ?leri Anadolu Lisesi ve Rize’nin en i?lek caddelerinden biri olan Tevfik ?leri Caddesi’dir. 

Tarihçi arkada??m ?shak Güven Güvelio?lu’nun, babas? gibi memleket  sevdal?s? olan Cahit ?leri ile tan??t???n? duyunca çok heyecanland?m. Güvelio?lu’ndan bir görü?me ayarlamas?n? istedim. O?ul, Cahit ?leri bu iste?imizi memnuniyetle kar??lad? ve bizi evinde a??rlad?.

Cahit ?leri, bir Hem?in sevdal?s?. Kap?s?nda karayemi? a?ac? bulunan evinin duvarlar?nda Hem?in foto?raflar?, yüre?inde hep bir Hem?in özlemi var. Bizi anlatt?klar? ile 1950’li y?llara götüren ?leri, büyük sürprizi sona sakl?yor, söyle?inin sonunda babas? Tevfik ?leri’nin orijinal ses kay?tlar?n? dinletiyor bize. Tevfik ?leri’nin sesi berrak hitabeti ile dinleyenlere güven veriyor.

Tevfik ?leri’nin o?lu Cahit ?leri anlatt?klar? ile bizi 1950 ve 1960’li y?llara götürdü.

Söze baban?z Tevfik ?leri ve ailenizden ba?layal?m dilerseniz...

Babam, Haf?z Celal Efendi ve Fatma Han?m’?n evlad? olup 1911 de Rize-Hem?in de do?du. Ailemiz “?mamo?ullar?” ismi ile bilinmektedir. Babam?n do?umundan birkaç y?l sonra aile ?stanbul’a göçtü. Babam, ilk ve orta ö?renimini ?stanbul da dedesinin yan?nda tamamlad?. Gelenbevi Ortaokulu’nu bitirdikten sonra ?stanbul Teknik Üniversitesi’ne girdi. Talebeli?inin son senesinde Milli Türk Talebe Birli?i’nin ba?kanl???na seçildi. 1933 y?l?nda mezun oldu.

Milli Türk Talebe Birli?i’nde öncü çal??malar yapt???n? ö?rendik... Nedir bunlar?

Evet kendisinin önderli?inde MTTB milliyetçi bir heyecanla birçok konuya el att? ve yay?n yapt?.?stiklal Mar?? çal?n?rken aya?a kalk?lmas?, toplu olarak Çanakkale ?ehitlik  ziyareti 16 Mart ?ehitlerinin an?lmas? gibi baz? gelenekler o zaman ba?lat?ld?. Bir yabanc? ?irkette Türkçe’ye hakaret edilmesini ve Bulgaristanda Türk mezarl???na sald?r?da bulunulmas?n? protesto etmek üzere düzenlenen ve halk?n da büyük ölçüde kat?ld??? iki büyük gençlik mitingi düzenlendi. O tarihlerde bunlar al???k olunmayan önemli organizasyonlard?.

Ahmet Tevfik ve Vasfiye ?leri Çocuklar? Cahide,Cahit ve Ay?e ile

 Mezuniyetten sonra memuriyet hayat? m? ba?l?yor?

Mezuniyetten sonra yurdun muhtelif yerlerinde hizmette bulundu. Erzurum da 1933-37 aras?nda Karayollar? kontrol mühendisi, 1937’den 1942’ye kadar Çanakkale’de, 1942’den 1950’ye kadar da Samsun da Bay?nd?rl?k Müdürlü?ü yapt?. Samsunda Karayollar? 7 Bölge’nin de ilk müdürüdür.    

Derken siyasete giriyor...

1950 de “Yeter! Söz Milletindir” slogan? etraf?nda örgütlenen ve seçimleri kazanan Demokrat Parti’den Samsun Milletvekili seçilerek Meclise girdi.Meclisin aktif bir üyesi olarak çal??t?. ?lk DP hükümetinde Ula?t?rma Bakan? olarak yer ald?. K?sa bir süre sonra Milli E?itim Bakanl???’na getirildi (1950-53). Bunlar?n d???nda Meclis Ba?kan Vekilli?i (1953-55), ikinci kez Milli E?itim Bakanl??? (1957), Devlet Bakanl??? ve Ba?bakan Yard?mc?l??? (1957-58), Bay?nd?rl?k Bakanl??? ve Milli E?itim Bakan Vekilli?i (1958-60) yapt?. Bakanl?klar? boyunca birçok önemli çal??malarda bulundu. Milli E?itim Bakanl???n çerçevesindeki hizmetlerinin  iki adet yüksek lisans tezi  çal??mas?na konu oldu?unu memnuniyetle kaydediyorum.. ?z b?rkm?? Bakanlardand?r.Burada k?saca Atatürk ve Ortado?u üniversitelerinin aç?l???, ilk ve orta okullarda dindersleri düzenlemesi, din adam? yeti?tirmek üzere ?mam Hatip liselerinin ve Yüksek ?slam Enstitülerinin ba?lat?lmas? ve birçok tenkide maruz kalan Köy Enstitülerinin Ö?retmen Okullar?na dönü?türülmesi ve Yüksek Ö?retmen Okullar?n?n aç?lmas? konular?ndaki hizmetlerini an?yorum, Bay?nd?rl?k Bakan? olarak da Demokrat Parti’nin kalk?nma hamlesine katk? sa?lad?. ?lk Bo?az köprüsü onun bakanl??? zaman?nda ihale seviyesine kadar geldi ama 27 May?s darbesi nedeniyle ancak 10 y?l sonra gerçekle?ebildi

Hem?in’den Potreler:Cahit ?leri Bey’in evinin en güzel  yerinde bulunan porte foto?raflar? dikkatimizi çekiyor. Kendisine Foto?raflar? soruyoruz, oda soldan sa?a s?ralamas? ile ?öyle anlat?yor:Dedem ?mamo?lu Haf?z Celal Efendi, Babaannem Fatma Han?m  (Zo?a Kalyoncuzade Mehmet Ali Bey’in k?z?),Dedem (annem babas?) Hamdi Bey (Çinçiva Burmao?lulardan.Müftüo?lu diye de an?l?r) Anneannem Sariye Han?m : ( Çinçiva Lazalo?ullardan Dervi? Efendi k?z?), Annemin Yengesi Nuriye Dan?? Han?m : (Lazalo?lu Hakk? Beyin Han?m?.Kendisi Goluna Müftüo?ullar?ndan)

1960 sonras? 27 May?s ihtilal süreci?

27 May?s 1960 y?l?nda yap?lan darbenin ard?ndan di?er arkada?lar? gibi ?leri de Yass?ada Mahkemesi’nde yarg?land?. Savunmas?n?, "Ölüm belki de kurtulu?tur. Memleketin huzuru benim ölümüme ve hapishanelerde çürümeme ba?l?ysa karar?n?z? böyle verin. Memleketimin hayr? için buna da raz?y?m." sözleriyle bitirdi. Bu göstermelik mahkemedeki duru?unu savunmas? s?ras?nda söyledi?i ?u sözleri belirliyor :”Ba?savc? ba??m?zla oynamaktan ho?lan?yor. Vars?n oynas?n. Onun pe?inde de?iliz ama ?eref ve namusumuzla oynamas?na asla müsaade etmeyece?iz. Son nefesimizde dahi namuslu oldu?umuzu iddia edece?iz ve ispat edece?iz.”

Ömür boyu hapis cezas?yla Kayseri Bölge Cezaevi’ne yolland?. Burada hastalanmas? üzerine Ankara Hastanesi’ne kald?r?ld?. 31 Aral?k 1961’de vefat etti.

 Ahmet Tevfik ?leri o?lu Cahit ile  Samsun 19 May?s Stad?nda.1952

Baban?zla ilgili bir hat?ran?z? bizimle payla?man?z? istesek...

Babama ait hat?ralar?mdan biri, beni Çumhuriyetimizin ilk Maarif Vekilleri’nden Mustafa Necati Bey için yap?lan anma toplant?s?na götürmesidir. Tarihine bakt?m, 1955, babam?n görevi Meclis Ba?kan Vekilli?i. Ben de 10 ya??nday?m. Herhalde gerçekten Mustafa Necati Bey’in  hizmetlerini anlay?p ö?renmem için de?il, bana vermek istedi?i terbiyenin bir parças? olarak götürmü?tü. O Toplant?da yapt??? konu?mada ?öyle diyordu: “Kafas? ve gönlü memleket ve millet için çal??m??, y?pranm?? ve çile çekmi? büyük insanlar? anmak bir kadir?inasl?kt?r.”

Babam da  zaman zaman çe?itli toplant?larla an?l?yor, isminin verilmi? oldu?u okul ve caddeler var.Bu y?l da Rize’de isminin verildi?i çok güzel bir okul ile Milli E?itim Bakanl???nda bir toplant? salonu aç?l??? yap?ld?. Ona bu kadir?inasl??? gösterenlere de zaman? gelince kadir?inasl?k gösterilir inanc? ve duas?nday?m.

Cumhurba?kan? Celal Bayar, Bakan Tevfik ?leri ve Ba?bakan Adnan Menderes.

Bir evlat olarak O’nun ki?ilik özelliklerini  nas?l tan?mlars?n?z?

Rahmetli babam? evimizde son olarak gördü?üm zaman 15 ya??nda idim. Bunu takip eden yakla??k bir buçuk y?l  içinde babam, ula??lamayan ve kendisinden ancak 50 kelime ile s?n?rl? sansürlü mektuplar al?nabilen bir tutsak ve bu haliyle sadece annem, ablalar?m ve benim için de?il bütün akraba  ve aile dostlar? için de hayat?n odak noktas? idi. Onu ancak hastanedeki son günlerinde ate?ler içinde zay?f ve hasta olarak her gün görebildim. 

Kendi aram?zda ailemize “demokrat aile” derdik. Bunun babam?n Demokrat Partili olmas?yla bir ili?kisi yoktu. Bizde, en küçükleri ben dahil olmak üzere, herkesin fikrini olu?turma ve söz söyleme hakk? vard?. Bana öyle geliyor ki sanki aile i?lerinde oy verme hakk?m?z vard?. Tabii ailenin her i?inin böyle oyland???n? zannetmiyorum, fakat verilen his o idi. Çocuk de?il adam muamelesi görürdük.

Oturdu?umuz ev üç oda bir salondu. Odalardan biri, içinde  babam?n  kütüphanesi ve yaz? masas?n?n da bulundu?u bir çal??ma odas? idi. En küçük, fakat konum itibariyle en güzel oda buydu. Benim ya??m biraz ilerleyip ablalar?mla beraber yatt???m odadan ayr?lmam gerekince oras? benim odam oldu. Babam zaten pek evde bulunmazd?, ama ara s?ra o odaya girmek isterdi. Art?k oda benim oldu?una göre önce “O?lum, müsaade eder misin biraz odanda oturay?m” derdi.

Babam?n ailemiz içindeki durumunu  benden iki ya? büyük ablam Ay?e seneler önceki bir gazete röportaj?nda bence çok güzel özetlemi?. Ondan baz? bölümler al?yorum:Ondan korkmazd?k. Onu gücendirmekten ve sayg?s?n? kaybetmekten korkard?k. Onun bizi be?enmesi, bizimle iftihar etmesi çok önemliydi bizim için. Ve bizimle birlikte oldu?u anlarda  bizi öylesine doldururdu ki, di?er zamanlarda da bu bize yeterdi.      

Bir gün üç çocu?unu bir araya toplad? ve "ar" ve "haya" kelimelerini izah etti. Bunu nas?l yapt???n? ?imdi hat?rlayam?yorum ama, fikirleri içimize yerle?ti ve hayat?m?za yön verdi.

Çocuklar?na çok dü?kündü, ama  annemizin yeri ba?kayd?. Eve geldi?i zaman annemi muhakkak evde bulmak isterdi ve bulurdu da. Nadiren annemin evde olmad??? zaman ne?esi kaçar, huzursuz olur; can? konu?mak bile istemezdi. Biz de bunu garip kar??lamazd?k, çünkü aralar?nda ne derin bir sevgi oldu?unu bilirdik.

?leri Yass? ada Mahkemesinde yarg?land?. Foto?rafta ?leri ifade verirken gözükmektedir.

Milliyetçilik duygular?n? ve vatan sevgisini ondan ö?rendik. ?çindeki büyük Türkiye ve Türk a?k?n? bizlere de a??lad?. Ve bizlere Türkiye yi iyisiyle kötüsüyle sevmeyi, vatan?m?z? her ?eyin üstünde tutmay? ö?retti. Onun lügat?nda "ben" yoktu. Bir olay e?er Türkiye lehine ise bu arada kendisinin zarara u?ramas?n?n, tenkit edilmesinin hiç önemi yoktu. Ula?t??? makamlar?, hizmet için bir vas?ta olarak gördü. “Vekil oldu?umu imza atarken hat?rl?yorum” derdi. Ayn? hisleri bizlere de a??lad??? için 27 May?s’a kadar, kim oldu?umuzu gizlemeye çal??t?k. Ancak ondan sonrad?r ki, iftiharla ve her f?rsatta kimin çocuklar? oldu?umuzu söyleyebildik.      

Gerçekten de evimizde babam ve onun hayat, his ve dü?ünce orta?? annem taraf?ndan öyle bir hava yarat?lm??t? ki, 27 May?s darbesinin ilk günlerinde, herhalde durumun fecaatini de tam olarak anlayamad???m için, babam? dü?ündü?üm kadar memleketimizde bir askeri darbe gerili?inin ya?anmas?ndan dolay? utanç ve üzüntü duydu?umu ve durumun bir an önce normale dönüp Türkiye’nin kalk?nma faaliyetlerinin yeniden  ba?layabilmesi için acele etti?imi hat?rl?yorum.

Evet gençli?inden beri hayat? sert mücadeleler içinde geçmi? olan ve nihayet Yass?ada’daki duru?malar s?ras?nda ba?? dik tutumu ile öne ç?kan babam gerçekten hisleri yo?un ya?ayan ve göz ya?lar?na da her zaman hakim olamayan bir insand?. Benim haf?zamda böyle iki olay yer etmi?. Biri radyodan naklen yay?n?n? beraberce dinledi?imiz me?hur 3-1’lik Macaristan galibiyetimiz, biri de bize yüksek sesle sonradan Rahman suresi oldu?unu anlad???m bir Kur’an okuyu?u s?ras?nda. “Erkek a?lamaz” sözünü be?enmez “?nsan olan a?lar” derdi.

Baban?z?n bu dolu dolu ya?am? içerisinde Hem?in nerede duruyordu?

Hem?in  hep bir özlemdi babam için. Yass?ada da tuttu?u günlükler hem bir döneme ???k tutuyor, hem de yarg?lamalar?n seyri hakk?nda önemli bilgiler içeriyor. Ablam Cahide ?leri (Aksoy) taraf?ndan yay?na haz?rlanan günlüklerin 24 Haziran 1960 Cuma günkü sayfas?nda  babam Hem?in’e olan özlemini ?öyle dile getiriyor: ‘Bu sabah oldukça ?iddetli ya?mur ya??yor. Bu ya?murda ?zzet (Akçal), Haluk’a, Pa?a’ya, Hem?in’i muhtelif cepheleriyle anlat?yor.Hem?in ve Hem?in’de ya?amak birden bire yüre?imde tüttü. Kim bilir Allah neler nasip etmi?. Her ?eyi unutup Hem?in’i zevkle hat?rlad?m ve hissettim.

Ya di?er karde?leriniz?

Annem (Vasfiye) ve babam 1933 y?l?nda evlendiler. Biz üç karde?iz. Cahide ve Ay?e ad?nda iki ablam var. Cahide ablam yüksek in?aat mühendisi Ayhan Aksoy ile evli. Bu evlilikten Tevfik ad?nda bir çocuklar? dünyaya geldi. TED Koleji ve DTCF ?ngiliz Dili Bölümü nden mezun olan Cahide ?leri, ODTÜ ?ngilizce Haz?rl?k Okulu nda ö?retim görevlisi olarak çal??t?ktan sonra 1986 da emekli oldu. Ay?e ablam da Cahide ablam gibi TED Koleji ve DTCF ?ngiliz Dili Bölümü mezunu. Ay?e ?leri de ODTÜ de ö?retim görevlisi olarak çal??t?ktan sonra 1997 de emekli oldu.

Cahit ?leri, Hem?in foto?raflar? ve babas?n?n hat?ralar? ile süsledi?i evinde  tarihi yolculu?umuzda bize rehberlik etti...

Sizi çok etkileyen ard?n dan yaz?lardan  bir örnek verirmisiniz?

Çok y?llar sonra, 1991’de, büyük dü?ünür ve yazarlar?m?zdan  Samiha Ayverdi Han?mefendi’nin bana iletti?i sözlerinden bir bölümü okumak istiyorum: Bu vesile ile  kendisini de rahmetle an?yorum.“??te Tevfik ?leri denen o berrak imanl?, millî ve tarihî bereketli hazine ile ba?lam?? dostlu?umuz, gerçekten ezel günü bereketlerinden olmal? idi ki, aksamadan, sürçmeden yürüyüp gitti ve ölüm nedir bilmeyen ilâhi kanunun buyru?u içinde gitmekte devam eylemek s?rr?n? gösterdi ve gösteriyor.

?er ve nifak tohumlar?n?n bir celâl tecellisi denecek 27 May?s hailesinde h?rpalan?p a?a??lanmak gayretlerine ra?men sapasa?lam durarak, Allah’?n h?fz-? kal’as?ndan tek ta? dü?ürtülemeyen o abide adam?n ruhi metaneti dimdik ayakta kalm??, lakin et, kan ve kemikten ibaret bedenî gücü iflas?n e?i?ine gelerek nihayet k?sa zamanda o insan, vatan sevgisi ile dolu o kafa, o me?’um ?akîlere yenilmedi?ini göstererek gözlerini dünyaya yumuvermi?tir”

Babam sevmi?, sevilmi?, k?sa ya?am?? fakat istedi?i yönde hizmet ederek yo?un ya?am??, erdemli ve erdemleri tan?nm??, kabul edilmi? k?ymetli bir insan. K?sa ömrünün son iki y?l?nda maruz kald??? zulmün, ahrette derecesinin yükselmesine vesile oldu?una inan?yorum.

Foto?raf ve belgeler Cahit ?leri ve Fatih Sultan KAR ar?ivinden al?nm??t?r.